२.१ भौगोलिक स्थान
नेपाल सरकारबाट मिति २०७१।१।२५ मा घोषणा भई २०७१।२।७ मा कार्यानवयनमा आएको यस गैंडाकोट नगरपालिका साविक गैंडाकोट, मुकुन्दपुर, अमरापुरी र रतनपुर (२०७३ मा थप भएको) ४ गा.वि.स. समावेस गरि १८ वटा वडामा विभाजन गरिएको छ । गैंडाकोट नगरपालिका चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको उत्तर तर्फ रहेको र यहाँ बस्ति बस्नु भन्दा अगाडी गैंडा रहने स्थान भएकाले यस नगरपालिकाको नामकरण गैंडाकोट रहेको अनुमान गर्न सकिन्छ । १५९.९३ बर्ग कि.मि. क्षेत्रफल ओगटेको यस नगरपालिकामा ४१४२० जना महिला तथा ३७९२९ जना पुरुष गरि जम्मा ७९३४९ जनसंख्या रहेको छ (जनगणना २०७८) ।
२.२ ऐतिहासिक पहिचान नामांकन
यस नगरपालिकाका प्रमुख धार्मिक, साँस्कृतिक पर्यटकीय स्थलहरुमौलाकालिका मन्दिर (वडा नं. १) , कैलाश सन्यास आश्रम (वडा नं. १३), श्रीलक्ष्मी नरसिंह दिव्यधाम (वडा नं. १), लक्ष्मीनारायण मन्दिर (वडा नं. १), गैंडाकट्टा शिला (वडा नं. ९), मणि मुकुन्दसेन दरबार, महाबौद्ध गुम्बा (वडा नं. ९), नारायणी नदि र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज लगायतका रहेका छन् ।
२.३ राजनीतिक स्थिति
गैंडाकोट नगरपालिका नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन प्रणाली अन्तर्गत गण्डकी प्रदेशको नवलपुर जिल्लामा अवस्थित एक महत्वपूर्ण स्थानीय तह हो । नेपालको संविधान २०७२ अनुसार स्थानीय तह पुनर्संरचना पश्चात् गठन भएको यस नगरपालिकामा स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन बमोजिम निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरूद्वारा शासन सञ्चालन हुँदै आएको छ । नगरपालिकामा नगर प्रमुख, उप–प्रमुख, वडा अध्यक्ष तथा वडा सदस्यहरूबाट स्थानीय प्रशासन तथा विकास निर्माणका कार्यहरू सञ्चालन गरिन्छ । बहुदलीय लोकतान्त्रिक प्रणाली अनुसार स्थानीय तह निर्वाचनमार्फत जनप्रतिनिधिहरू चयन हुने व्यवस्था रहेको छ । यस नगरपालिकाले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, सडक, खानेपानी तथा अन्य पूर्वाधार विकासलाई प्राथमिकतामा राखी स्थानीय शासन सञ्चालन गर्दै आएको छ । साथै सुशासन, पारदर्शिता, जनसहभागिता तथा समावेशी विकासलाई विशेष महत्व दिइँदै आएको छ । यसरी गैंडाकोट नगरपालिका राजनीतिक रूपमा सक्रिय, विकासोन्मुख तथा प्रशासनिक दृष्टिले महत्वपूर्ण नगरपालिकाको रूपमा परिचित रहेको छ ।
२.४ धरातलीय अवस्था
गैंडाकोट नगरपालिका नेपालको मध्यभागमा अवस्थित चितवन–नवलपुर क्षेत्रको महत्वपूर्ण नगरपालिकामध्ये एक हो । यस नगरपालिकाको धरातलीय बनावट मुख्यतः समथर तराई भू–भाग, नदी किनार क्षेत्र तथा केही चुरे पहाडी भागले बनेको छ । नगरपालिकाको अधिकांश भू–भाग उर्वर तथा खेतीयोग्य मैदानले ढाकिएको छ, जसले कृषि उत्पादनका लागि अनुकूल वातावरण प्रदान गरेको छ । नारायणी नदी तथा अन्य साना खोला–नालाहरूले यहाँको भू–आकृति तथा प्राकृतिक वातावरणलाई समृद्ध बनाएका छन् । उत्तरतर्फ चुरे क्षेत्र तथा वनजंगल र दक्षिणतर्फ समथर फाँट फैलिएको कारण यहाँ भौगोलिक विविधता पाइन्छ । यसरी गैंडाकोट नगरपालिका प्राकृतिक तथा भौगोलिक दृष्टिले महत्वपूर्ण नगरपालिकाको रूपमा परिचित रहेको छ ।
२.५ प्राकृतिक सम्पदा
गैंडाकोट नगरपालिका प्राकृतिक स्रोत तथा जैविक विविधताले सम्पन्न नगरपालिका हो । यहाँ हरियाली वनजंगल, उर्वर कृषि भूमि, नदी–नाला तथा चुरे क्षेत्रका प्राकृतिक सम्पदाहरू प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन् । नगरपालिकाको प्रमुख प्राकृतिक सम्पदाको रूपमा नारायणी नदी रहेको छ, जसले सिँचाइ, खानेपानी तथा पर्यटन विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ । साथै विभिन्न खोला, ताल तथा जलस्रोतहरूले यहाँको वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न सहयोग गरेका छन् । चुरे तथा वन क्षेत्रभित्र साल, सिसौ, खयर, बाँस लगायतका बहुमूल्य वन सम्पदाहरू पाइन्छन् । यहाँ विभिन्न प्रकारका वन्यजन्तु तथा चराचुरुङ्गीहरूको समेत वासस्थान रहेको छ, जसले जैविक विविधतालाई समृद्ध बनाएको छ । प्राकृतिक सौन्दर्य, हरियाली वातावरण तथा नदी किनार क्षेत्रका कारण गैंडाकोट नगरपालिका पर्यटन तथा पर्यावरणीय दृष्टिले समेत महत्वपूर्ण नगरपालिकाको रूपमा परिचित रहेको छ ।
२.६ सांस्कृतिक उत्कृष्टता
गैंडाकोट नगरपालिका सांस्कृतिक विविधता, धार्मिक सहिष्णुता तथा सामाजिक सद्भावले सम्पन्न नगरपालिका हो । यहाँ विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिका समुदायहरूको साझा बसोबास रहेको छ, जसले नगरपालिकाको सांस्कृतिक पहिचानलाई समृद्ध बनाएको छ । यस नगरपालिकामा हिन्दू, बौद्ध तथा अन्य धार्मिक समुदायहरूले आफ्ना परम्परा अनुसार विभिन्न चाडपर्व तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू मनाउने गरेका छन् । दशैं, तिहार, छठ, माघे संक्रान्ति, होली लगायतका पर्वहरू विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छन् । स्थानीय लोकसंस्कृति, लोकगीत, लोकनृत्य तथा परम्परागत बाजागाजाहरू यहाँको सांस्कृतिक सम्पदाका महत्वपूर्ण आधारहरू हुन् । मगर, गुरुङ, थारू, ब्राह्मण, क्षेत्री लगायत विभिन्न समुदायका मौलिक संस्कार तथा परम्पराले यहाँको सांस्कृतिक उत्कृष्टतालाई अझ विशेष बनाएको छ । यसरी गैंडाकोट नगरपालिका विविध संस्कृति, सामाजिक एकता तथा परम्परागत सम्पदाका कारण सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण नगरपालिकाको रूपमा परिचित रहेको छ ।
२.७ विकास सम्भावनाहरू
गैंडाकोट नगरपालिका भौगोलिक अवस्था, प्राकृतिक स्रोत तथा पूर्वाधार विकासका आधारमा उच्च विकास सम्भावना बोकेको नगरपालिका हो । उर्वर कृषि भूमि, पर्याप्त जलस्रोत तथा अनुकूल हावापानीका कारण कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रको व्यावसायिक विकास गर्न सकिने ठूलो सम्भावना रहेको छ । नारायणी नदी, चुरे क्षेत्र तथा प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण यहाँ पर्यटन विकासको राम्रो अवसर रहेको छ । धार्मिक, पर्यावरणीय तथा मनोरञ्जनात्मक पर्यटनलाई प्रवर्द्धन गरी स्थानीय आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्न सकिने अवस्था रहेको छ । पूर्व–पश्चिम राजमार्गसँगको सहज पहुँच तथा चितवन लगायतका प्रमुख व्यापारिक क्षेत्रसँगको नजिकको सम्बन्धले व्यापार, उद्योग तथा सेवा क्षेत्र विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी तथा सञ्चार पूर्वाधारको विकाससँगै नगरपालिकाको आर्थिक तथा सामाजिक विकास तीव्र रूपमा अगाडि बढ्ने सम्भावना रहेको छ । यसरी गैंडाकोट नगरपालिका कृषि, पर्यटन, व्यापार तथा पूर्वाधार विकासका दृष्टिले सम्भावनायुक्त नगरपालिकाको रूपमा परिचित रहेको छ ।
२.८ सदस्यता उत्पाद
गैंडाकोट नगरपालिका मा विभिन्न सहकारी संस्था, कृषक समूह, महिला समूह, युवा क्लब तथा सामुदायिक संस्थाहरू मार्फत सदस्यता विस्तार तथा उत्पादनमुखी कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन् । स्थानीय समुदायलाई संगठित गरी आर्थिक, सामाजिक तथा स्वरोजगारमुखी गतिविधिमा सहभागी गराउने उद्देश्यले सदस्यता आधारित कार्यक्रमहरूलाई प्राथमिकता दिइएको छ । कृषि, पशुपालन, घरेलु उद्योग तथा साना व्यवसायसँग सम्बन्धित समूह तथा सहकारी संस्थाहरूले सदस्यहरूलाई बचत, ऋण, सीप विकास तथा उत्पादन वृद्धि सम्बन्धी कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएका छन् । यसले स्थानीय स्तरमा आयआर्जन वृद्धि, उद्यमशीलता विकास तथा आत्मनिर्भरता अभिवृद्धि गर्न महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ । यसरी गैंडाकोट नगरपालिका मा सदस्यता आधारित संस्थाहरूको सक्रियताले सामाजिक तथा आर्थिक विकासलाई मजबुत बनाउँदै उत्पादनमुखी गतिविधिहरूको विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ ।
२.९ मानव विकास सूचकांक
मानव विकास सूचकांक